Greek Albanian English French German Italian Portuguese Russian Spanish Turkish
Σάββατο, 21 Οκτωβρίου 2017

"Ο Εύρυτος στις Τραχίνιες του Σοφοκλή και μια σκέψη πάνω στο μύθο". Γράφει η Κατερίνα Τσιούμα

Οι Τραχίνιες, μια λιγότερο γνωστή τραγωδία του Σοφοκλή, διδάχθηκε μεταξύ των 457 και 430 π.Χ, με πιθανότερη περίοδο τη δεκατία του 440 π.Χ.  Η μελέτη του Σοφοκλή στα όρια της γνώσης, της άγνοιας και της ανθρώπινης συνείδησης τον οδηγεί να διδάξει στους Αθηναίους θεατές το μύθο της Διηάνειρας και του θανάτου του Ηρακλή και να διαπιστώσει πως η μερική γνώση και η εν μέρει άγνοια των πραγμάτων αναστέλλουν τον έλεγχο των επιλογών των ανθρώπων. Αντίθετα, όταν φωτίζεται η πραγματικότητα στο σύνολό της στη συνείδηση της μοίρας τους είναι πια αργά.

664

Η υπόθεση διαδραματίζεται στην Τραχίνα, μάλλον την Ηράκλεια Τραχίνα, που χτίστηκε στην αρχαία Μαλίδα, με μια ερωτευμένη γυναίκα, τη Δηιάνειρα, να αναμένει τον σύζυγό της, τον Ηρακλή, και όταν πληροφορείται ότι εκείνος φέρνει μια άλλη γυναίκα μαζί του, την Ιόλη, ως «επικίνδυνη» κι αυτή σαν άλλη Μήδεια, καταστρώνει ένα σχέδιο για να τον κρατήσει κοντά της για πάντα. Το αίμα του Κενταύρου, όμως, με το οποίο περιέλουσε το ένδυμα του Ηρακλή, αντί για ερωτικό φίλτρο, γίνεται το δηλητήριο που τον οδηγεί στο θάνατο. Η ίδια όταν συνειδητοποιεί τι πρόκειται να συμβεί προχωρά προς την αυτοκτονία της στο συζυγικό κρεβάτι.

Σε αυτή την τραγωδία όμως εντοπίζονται και κάποια αποσπάσματα για τον Ευρυτίωνα, τον Εύρυτο δηλαδή, τον βασιλέα της Οιχαλίας, εγγονός του Απόλλωνα (από το γιο του τον περίφημο τοξότη Μελανέα). Ο κήρυκας Λίχας ισχυρίστηκε στη Δηιάνειρα ότι αφότου ο Ηρακλής είχε πολιόρκησε την πόλη της Οιχαλίας, ευθυνόταν για την αιχμαλωσία του ο Εύρυτος (ρητή αναφορά σε αυτό το όνομα). Έτσι, ο ἀρίστου ἀνδρῶν Ηρακλής ορκίστηκε εκδίκηση εναντίον του και των δικών του ανθρώπων. Έτσι συνέλαβε την Ιόλη, την κόρη του. Η παραπάνω ιστορία της πολιορκίας τη Ευρυτείας με λεπτομέριες από μέρους του κήρυκα καταδεικνύεται αργότερα ψεύτικη όταν η  Δηιάνειρα μαθαίνει ότι ο σύζυγός της μόνο για να αποκτήσει την Ιόλη είχε πολιορκήσει την πόλη στην πραγματικότητα. Σε αυτή την πηγή διαβάζουμε και για το φόνο του Ίφιτου (γιου του Ευρύτου) ή τη συνέπεια να βρεθεί δούλος της Ομφάλης για έναν χρόνο. Η δράση προωθείται από την αντίδραση της νόμιμης συζύγου που διεκδικεί το σύζυγό της με τα γνωστά αποτελέσματα.

Πέραν του ενδιαφέροντος που έχει το έργο για την εκδοχή του μύθου του Ευρύτου ως εχθρού του Ηρακλή, στην τραγωδία κατατίθενται αντιλήψεις και όψεις (από το αρχαιοελληνικό φαντασιακό) του έρωτα, του πάθους, της συζυγικής αγάπης και των ορίων της, ζητήματα χρησμοδότησης και εκ των υστέρων ερμηνείας, της φύσης του ηρωισμού εντός και εντός του οίκου και εντός και εκτός πολιτισμού κ.ά. Και αυτή είναι η επενέργεια του δράματος στο τότε, πριν από όλα, και στο τώρα για τη σημασιοδότηση της και της ανασημασιοδότησης των εποχών.

Ως ενεργητικοί αναγνώστες, ωστόσο, έχουμε κατά νου τα εξής: Η αναζήτηση της «ρίζας» στο παρελθόν και τη μυθική παράδοση είναι συχνά αναμενόμενη πρακτική των συγχρόνων και ενδεχομένως οδηγεί σε μια μονότροπη θεώρηση του μυθολογικού υλικού που παραδίδεται. Εν πολλοίς, δρούμε ως αναγνώστες ιστοριοδίφες των γραμματειακών πηγών που έχουμε στη διάθεσή μας, για να διαβάσουμε την αναφορά ενός συγγραφέα –με την ευρεία έννοια– ως τη μαρτυρία για την ύπαρξη και δράση των προγόνων μας, σε έναν γεωγραφικά εντοπισμένο χώρο. Ενθέτουμε, δηλαδή στην ανάγνωση αυτή την επιθυμία μας να εξακριβώσουμε κάποια από τα αρχαιότερα και τα πιο απόλυτα στοιχεία της ταυτότητας και της ιστορίας μας.

Πρόκειται για μια φυσιολογική και δικαιολογημένη πρακτική, χρήσιμη πράγματι σε ένα πρώτο στάδιο συγκρότησης του ανθρώπου. Θα λέγαμε πως μοιάζει με το κρίσιμο εκείνο διάστημα που ο έφηβος αναζητεί τα γενεαλογικά και πατρογονικά του στοιχεία για να σταθεί στα πόδια του και προχωρήσει στην ενηλικίωσή του.  Φυσικά, η γνωριμία με το παρελθόν δεν είναι διόλου αμελητέα. Η «εξακρίβωση μιας εποχής» όταν γίνεται αυθόρμητα και χάρη σε πρωτογενές υλικό μπορεί να λειτουργεί σε επίπεδο ιστορίας (και μάλιστα επίσημης και έγκριτης ιστοριογραφίας).

Στο επίπεδο του αρχαιοελληνικού μύθου, όμως, όπως είναι γνωστό, η ανάγνωση καθορίζεται και από τον ίδιο το μύθο. Εν συντομία, κατά την ανάγνωση μιας πηγής, κειμένου ή το κοίταγμα ενός κεραμικού ή την παρακολούθηση μιας σύγχρονης παράστασης μιας τραγωδίας έχουμε υπόψιν μας πως οι μελετητές της αρχαιοελληνικής μυθολογικής παράδοσης έχουν υπογραμμίσει ή/και αμφισβητήσει το μύθο ως διαφοροποίηση και επικάλυψη μεταξύ προφορικής και γραπτής επικοινωνίας. Ακόμη, ο μύθος θεάται και ερμηνεύεται στο πλαίσιό του, στα συμφραζόμενά του και στη συνέχεια σημαίνει, σημασιοδοτεί και ανατροφοδοτείται από τους ποικίλους τρόπους υποδοχής του. Στα δικά του συμφραζόμενα, η προβληματική που προσιδεάζει στην αρχαιοελληνική αντίληψη δεν έχει ενθοκεντρική χροιά, ή αναχρονιστικές ομπρέλες «φεμινισμού», ταυτοτήτων, κ.ο.κ. Ιδέες και πρακτικές πανανθρώπινες –αυτό είναι δεδομένο πια-, όπως ορίζονται και καθορίζονται όμως στο θεσμό της πόλης-κράτους σε κάθε πτυχή του.

Υπάρχουν πολλές μεταφράσεις των Τραχινιών διαθέσιμες στο εμπόριο· αν πέσει κάποια στα χέρια μας τον επόμενο καιρό ας έχουμε υπόψιν και κάτι από τα παραπάνω. Ο Σοφοκλής, ομηρικώτατος όπως τον λένε, έχει τη γοητεία του…